فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٧٦ - مذاهب سهگانه در هويت معدوم

نيست چنانچه منفى نيز نمى‌باشد و معدوم ممتنع بعقيده وى منفى است ولى‌

ثابت نمى‌باشد ولى فطرت سليم كافى در ابطال اين رأى مى‌باشد.

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايد:

برخى از معتزله به واسطه بين موجود و معدوم قائل شده و نام آنرا « حالّ »

نهاده و اطلاق ثابت نيز بآن كرده است و نيز واسطه بين ثابت و منفى را نفى‌

كرده است چنانچه ما در بيت بعدى بآن اشاره كرده‌ايم.

شرح فارسى:

توضيح‌

بعد از بيان احكام وجود و موجود اينك در اين فصل احكام عدم و معدوم‌

بيان مى‌شود.

در هويّت معدوم سه مذهب است:

مذاهب سه‌گانه در هويّت معدوم‌

اوّل: مشرب معتزله و آن اينستكه ماهيّات معدومه در حال عدم ثابت‌

هستند نه اصالتا موجودند كه منشاء اثر باشند و نه تبعا كه بدون اثر باشند.

دوّم: مرام صوفيّه است ايشان معتقدند معدومات در حال عدم در حضرت‌

علم بارى بوجود تبعى موجودند و از آن در علم كلام به اعيان ثابته نام مى‌برند.

سوّم: مذهب اهل حقّ است كه مى‌گويند چيزيكه موجود نيست عدم‌

بحت و نيستى صرف است پس معنا ندارد قبل از وجود براى آن فرض ثبوت شود و

بعبارت ديگر ثبوت همان وجود است و قبل از وجود معنايش قبل از ثبوت است و

مقاله معتزله مبنى است بر اينكه ثبوت از وجود اعمّ باشد چنانچه بهمين مذهب‌

فاسد نيز معتقدند و در قبال آن عدم را اعمّ از نفى فرض نموده‌اند و بفرمايش مرحوم‌

مصنّف فطرت سليم از شوائب اوهام خود بتنهائى كافيست در ابطال اين كلام و

در ردّ آن محتاج باقامه دليل و برهان نيستيم.